Gdy sztuczna inteligencja trafia do zielników i muzeów
08 06 2026
Zbiory przyrodnicze pomagają dziś badać zmiany klimatu, chronić zagrożone gatunki i lepiej rozumieć procesy ewolucyjne. Gdy jednak do analizy milionów okazów wkracza sztuczna inteligencja, pojawiają się pytania nie tylko naukowe, lecz także etyczne. Skąd pochodzą dane? Kto powinien korzystać z ich potencjału? I czy można naprawić historyczne nierówności zapisane w kolekcjach? Nowy artykuł, którego wiodącym autorem jest dr Kamil E. Frankiewicz z Zielnika Uniwersytetu Warszawskiego, poświęcony jest właśnie tym zagadnieniom.
Autorzy analizują rozwój kolektomiki – szybko rozwijającej się dziedziny badań wykorzystującej dane z okazów przechowywanych w zielnikach, muzeach i innych kolekcjach przyrodniczych. Dzięki masowej digitalizacji zbiorów oraz zastosowaniu metod sztucznej inteligencji naukowcy mogą dziś łączyć i analizować dane pochodzące z wielu rozproszonych kolekcji na niespotykaną wcześniej skalę.
Takie badania pozwalają śledzić zmiany zasięgów gatunków i całych ekosystemów, badać wpływ działalności człowieka na środowisko i ewolucję organizmów oraz lepiej planować działania na rzecz ochrony przyrody. Te możliwości sprawiają, że kolektomika wydaje się niemal samym dobrem. W praktyce rodzi jednak również ważne pytania etyczne.
Wiele kolekcji powstawało bowiem w czasach kolonializmu, eksploatacji lokalnych społeczności lub przy nierównym dostępie do zasobów naukowych. Wykorzystywanie takich zbiorów bez udziału społeczności, z których pochodzą, lub bez uwzględnienia ich historycznego kontekstu może prowadzić do powielania niesprawiedliwych praktyk znanych z przeszłości.
Autorzy zwracają uwagę, że jeśli dane źródłowe są niepełne, obciążone historycznymi nierównościami lub pozyskane bez odpowiedniego kontekstu, narzędzia sztucznej inteligencji mogą powielać te błędy na dużą skalę. Z drugiej strony całkowita rezygnacja z wykorzystania takich danych również budzi wątpliwości etyczne, zwłaszcza gdy mogłyby one przyczynić się do lepszego poznania i skuteczniejszej ochrony przyrody oraz poprawy dobrostanu ludzi i innych organizmów.
Artykuł ma charakter science policy. Autorzy przedstawiają w nim praktyczne rekomendacje dla różnych grup związanych z kolekcjami przyrodniczymi – kuratorów i pracowników kolekcji, badaczy oraz instytucji finansujących naukę. Celem tych zaleceń jest ograniczenie ryzyka powielania błędów z przeszłości przy jednoczesnym zapewnieniu długofalowego bezpieczeństwa i użyteczności kolekcji przyrodniczych, które stanowią ważną część światowego dziedzictwa naukowego.
Artykuł powstał dzięki współpracy badaczy z Europy, obu Ameryk i Afryki. Inspiracją do jego przygotowania były dyskusje prowadzone podczas konferencji „Collectomics—Ethical Mobilization of Natural History Collections for Biodiversity Research”, która odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim w listopadzie 2025 r.
Publikacja:
Ethical collectomics: A guide to the responsible and fair mobilization of natural history collections Open Access Kamil E Frankiewicz, Ana Rita Giraldes Simões, Magdalena Grenda-Kurmanow, Annika Engelhardt, Natalia M Shiyan, Sergei L Mosyakin, Marcelo R Pace, M Alejandra Jaramillo, Anthony R Magee, A Muthama Muasya.. BioScience, biag069 |
